Wrześniowe warsztaty mistrza i ucznia
Dziedzictwo muzyczne i taneczne ziemi poznańskiej stanowi jeden z najcenniejszych elementów kultury Wielkopolski. Tradycyjne tańce i zwyczaje, które przez stulecia towarzyszyły mieszkańcom regionu w pracy, zabawie i momentach przełomowych są dziś nie tylko świadectwem dawnych obrzędów, ale także źródłem inspiracji i dumy. Ostatnie warsztaty w ramach projektu Ocalić od zapomnienia…” programu stypendialnego Narodowego Instytutu Kultury i Dziedzictwa Wsi „Mistrz – Uczeń” poświęcone tańcom obrzędowym oraz polkom dawnych ziem poznańskich pokazały, że folklor, choć zakorzeniony w przeszłości, wciąż może być żywy i bliski współczesnym uczestnikom.
Tańce obrzędowe nie były zwykłą formą rozrywki. Ich funkcja wykraczała daleko poza taneczną zabawę – pełniły rolę rytuału, symbolicznego gestu i narzędzia integracji społeczności. Każdy taniec miał swoje znaczenie, związane z cyklem życia jednostki lub rytmem dorocznym wspólnoty. Właśnie tę rolę podkreślał Piotr Kulka – mistrz projektu, prowadzący warsztaty, pokazując, że taniec w tradycji poznańskiej był językiem, którym wyrażano radość, wdzięczność, a czasem także troski i oczekiwania.
Szczególne miejsce podczas wrześniowych warsztatów zajmowały tańce oczepinowe, towarzyszące obrzędowi przejścia panny młodej ze stanu panieńskiego w małżeński. Centralnym punktem tego rytuału był taniec chmielowy, charakteryzujący się spokojnym rytmem z atrybutem świec charakterystycznym dla Bambrów Poznańskich, w których często w śpiewie pojawiał się motyw chmielu – symbolu siły, płodności i radości.
Kolejną grupą były tańce podkoziołkowe, wykonywane w czasie ostatków, czyli w przeddzień Wielkiego Postu. Nazwa pochodziła od drewnianej figurki koziołka, ustawianej na stole lub beczce podczas zabawy, pod którego panny musiały składać datki, by móc tańczyć z wybrankiem. Tańce te były pełne humoru, żywiołowości i zalotnych przyśpiewek – stanowiły symboliczną „ostatnią okazję” do swobodnej zabawy przed okresem wyrzeczeń.
Podczas warsztatów przywołano także tańce zapustne, które zamykały okres karnawału. Charakteryzowały się one dynamiką i ekspresją, a ich zadaniem było wytańczenie się i „wyszumienie” przed czasem postu.
Z kolei tańce żniwne, pokazywane Filipowi Laskowskiemu – uczniowi projektu, miały zupełnie inny charakter – pełniły rolę rytuału dziękczynnego po zakończonej pracy na polu. W rytmach tych tańców pobrzmiewała radość z obfitych zbiorów, ale i szacunek wobec trudu pracy rolniczej.
Na ziemi poznańskiej funkcjonowało także wiele innych tańców związanych z cyklem dorocznym i życiem codziennym. Wiele z nich miało charakter wspólnotowy, często zbliżający do siebie uczestników i scalający lokalną społeczność. Podczas warsztatów podkreślono, że tańce te nie były jedynie rozrywką, ale elementem większej całości – obrzędów, które niosły w sobie głębokie znaczenia.
Integralną częścią warsztatów było także przypomnienie zwyczajów dorocznych charakterystycznych dla ziemi poznańskiej. Były one nieodłącznym elementem życia wspólnot wiejskich, wprowadzając rytm zgodny z cyklem natury i kalendarzem liturgicznym. Do zwyczajów tych zalicza się:
– chodzenie maszkar – barwna tradycja związana z przebieraniem się w fantazyjne stroje, często zwierzęce lub groteskowe. Orszaki maszkar odwiedzały gospodarstwa, odgrywały scenki i życzyły pomyślności, a w zamian otrzymywały poczęstunek.
– darcie pierza – zwyczaj łączący pracę z towarzyskim spotkaniem. Kobiety zbierały się, aby wspólnie darły pierze, śpiewając, opowiadając historie i tańcząc przy akompaniamencie muzyki.
– dyngus – oblewanie się wodą w Poniedziałek Wielkanocny, będące symbolem oczyszczenia, zdrowia i płodności.
– gaik – wiosenny obrzęd, w którym dziewczęta nosiły zieloną gałązkę ozdobioną wstążkami. Symbolizowała ona odrodzenie przyrody i radość z nadejścia wiosny.
Każdy z tych zwyczajów pełnił określoną funkcję – integrował społeczność, wyrażał nadzieję na urodzaj czy zdrowie, a przy tym stanowił okazję do wspólnego śpiewu i tańca.
Szczególne miejsce podczas warsztatów zajęły polki, które w XIX wieku zyskały ogromną popularność w całej Wielkopolsce. Choć ich źródła sięgają Czech, na ziemi poznańskiej polki szybko przybrały lokalny charakter. Cechowały się żywym tempem, prostymi, ale dynamicznymi krokami i ogromną energią, która czyniła je ulubionym tańcem na weselach, zabawach i dożynkach. Polki tańczone na dawnych ziemiach poznańskich różniły się od siebie tempem i stylem od innych regionów Polskich. Były tańczone spokojnie, płasko, dostojnie, lecz czasem żartobliwie. Wspólnym elementem była jednak ich integracyjna rola – polka przyciągała wszystkie pokolenia, niezależnie od wieku czy statusu społecznego.
Wrześniowe warsztaty poświęcone tańcom obrzędowym i polkom nie ograniczyły się do samej nauki kroków. Uczeń pod okiem mistrza miał okazję poznać kontekst historyczny i symboliczny tańców, a także samodzielnie doświadczyć, jak wspólne tańczenie buduje więzi i daje poczucie radości. Praktyczne zajęcia prowadzone były w atmosferze otwartości i wspólnotowości – dokładnie tak, jak wyglądało to w dawnych wiejskich izbach czy na placach.
Piotr Kulka
Zapraszamy do obejrzenia zdjęć z realizacji piątego etapu projektu, a także krótkiego filmiku podsumowującego piąty miesiąc pracy Mistrza i Ucznia:
Projekt „Ocalić od zapomnienia – kultura taneczna dawnych wsi miasta Poznania” to projekt programu stypendialnego „Mistrz – Uczeń” Narodowego Instytutu Kultury i Dziedzictwa Wsi, realizowany ze środków Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi.
